Poetry

અખાના છપ્પા / Akha na chhappa

તિલક કરતાં ત્રેપન થયાં, જપમાલાના નાકાં ગયા,

તીરથ ફરી ફરી થાક્યાં ચરણ, તોય ન પોહોતો હરિને શરણ,

કથા સુણી સુણી ફૂટ્યા કાન, અખા તોય ન આવ્યું બ્રહ્મજ્ઞાન.

 

એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ,

પાણી દેખી કરે સ્નાન, તુલસી દેખી તોડે પાન,

એ અખા વડું ઉતપાત, ઘણા પરમેશ્વર એ ક્યાંની વાત.

 

અનુભવી આગળ વાદ જ વદે, ઊંટ આગળ જ્યમ પાળો ખદે,

ઊંટ તણાં આઘાં મેલાણ, પાળાના તો છંડે પ્રાણ,

અખા અનુભવી ઇશ્વરનું રૂપ, તો સાગર આગળ શું કૂદે કૂપ?

 

આવી નગરમાં લાગી લાય, પંખીને શો ધોખો થાય?

ઉંદર બિચારા કરે શોર, જેને નહિ ઊડવાનું જોર.

અખા જ્ઞાની ભવથી ક્યમ ડરે, જેની અનુભવ-પાંખ આકાશે ફરે?

 

જોજો રે મોટાના બોલ, ઊજડ ખેડે બાજ્યું ઢોલ,

અંધ અંધ અંધારે મળ્યા, જ્યમ તલમાં કોદરા ભળ્યા,

ન થાય ઘેંસ કે ન થાય ઘાણી, કહે અખો એ વાતો અમે જાણી.

 

આંધળો સસરો ને સરંગટ વહુ, એમ કથા સાંભળવા ચાલ્યું સહુ,

કહ્યું કાંઇ ને સ્મજ્યું કશું, આંખનું કાજલ ગાલે ઘસ્યું,

ઊંડો કૂવો ને ફાટી બોક, શીખ્યું સાંભળ્યું સર્વે ફોક.

Interpretation by Shri Tushar Shukla (In Gujarati)

ગુજરાતી કવિતામાં પોતાની અનોખી મુદ્રા ઉભી કરી છે અખાએ. અખો વ્ય્વસાયે સોની. સમાજનાં કડવા વેણ સાંભળીને માનવસંબંધો અને વ્યવહારોની વરવી વાસ્તવિકતાએ અખાની જીવનદ્દ્ષ્ટિ બદલી નાખી હતી. ભક્તિમાર્ગી કવિતાના ધસમસતા પ્રવાહ વચ્ચે અખો જ્ઞાનમાર્ગનું વહેણ બનીને આવ્યો. એ ધર્મનો વિરોધી નહોતો, પણ ધર્મમાં પેઠેલા સડા અને આડંબર સામે એનો આક્રોશ હતો. એણે આ સંદર્ભે સમાજમાં જાગૃતિ આણવા કલમ ઉપાડી. અખો આધ્યાત્મ્ય માર્ગનો પ્રવાસી હતો. ઉપનિષદોના ચિંતન મનનથી એની પ્રજ્ઞા સમૃદ્ધ હતી. જે પરમતત્વ અગોચર છે, અદ્દ્શ્ય છે, એને એણે ગોચર થયેલું ભાળ્યું છે, ને એનો આનંદ એના રોમેરોમે વ્યાપ્યો છે. એ ઝળહળ જ્યોતને અખાએ નિહાળી લીધી છે. અંદર વસેલા એ પરમતત્વને એ પામી ગયો લાગે છે. આ અદ્વૈતનો મહિમા કરતો અખો ધાર્મિક વિધિવિધાન અને પાખંડને કઇ રીતે સહન કરી શકે? આથી એ સામે સમાજને જાગૃત કરવો એને જરૂરી લાગ્યો છે. આધ્યાત્મચિંતનના અટપટા વિષયને અવળવાણીમાં આલેખતો અખો આથી જ સમાજ સામે લાલબત્તી ધરતી વખતે સ્પષ્ટ અને મુખર બનીને ગાય છે. અહીં એની વાણી સીધી બને છે. એમાં કટાક્ષ છે, કટુતા નથી. અખાની આવી રચનાઓ અખાના છપ્પા નામે ઓળખાય છે. આ કાવ્યપ્રકારમાં પંક્તિઓનું એક સમુહ રચાય છે. છ પંક્તિઓનાં સમુહમાં એક વિચારને એ અભિવ્યક્ત કરે છે. આજે એ આપણી વાતચીતમાં સહજ અભિવ્યક્તિ રૂપે આવે છે. આવો, વાંચીને યાદ કરીએ.